Filips van Marnix van Sint Aldegonde, een aardappelpionier!
Podcast: Special Marnix de tuinier E2:
De aardappel is vandaag niet meer weg te denken uit onze keuken. Maar aan het einde van de zestiende eeuw was deze knol uit Zuid-Amerika nog een botanische rariteit. De aardappel (Solanum tuberosum) vindt zijn oorsprong in het Zuid-Amerikaanse Andesgebied, waar hij al duizenden jaren werd geteeld. In de zestiende eeuw brachten Spaanse zeevaarders de knollen naar Europa, vermoedelijk via de Canarische Eilanden en Sevilla. Van daaruit verspreidde de plant zich naar Italië en verder noordwaarts. Ook Engeland maakte al vroeg kennis met de mysterieuze knol.
Een botanisch netwerk dat Europa veroverde.
In Wenen is de Zuid-Nederlandse arts en botanicus Carolus Clusius (1526–1609) op dat moment bezig met zijn onderzoek naar nieuwe en exotische planten en bloemen die West Europa bereiken. Op een unieke aquarel van een aardappelplant noteerde hij dat hij op 26 januari 1588 in Wenen "taratoufli" had ontvangen van Philippe de Sivry, heer van Walhain en gouverneur van Bergen. Die had ze op zijn beurt gekregen van een gezant van de Paus. Of die aantekening op de knollen zelf (hij kreeg er 2) of op de afbeelding betrekking heeft, is volgens historica Florike Egmond niet helemaal zeker. In elk geval, Clusius heeft zijn eerste aardappelen rond die tijd gekregen.
De aquarel zelf, vervaardigd door een onbekende kunstenaar vóór januari 1588, behoort tot de oudste bewaard gebleven afbeeldingen van een aardappelplant in Europa, zij het niet dé oudste. De tekening kwam in het bezit van Clusius en wordt vandaag als Vlaams Topstuk bewaard in het Antwerpse Museum Plantin-Moretus (Prentenkabinet).
Maar voor alle duidelijkheid, Clusius was zeker niet de eerste Europeaan die de aardappel leerde kennen. Volgens Florike Egmond lag zijn grote verdienste vooral in de verdere verspreiding van de plant in Noordwest-Europa, via zijn uitgebreide netwerk van botanici, apothekers en plantenliefhebbers. Een van die contacten was James Garet, een Londense apotheker die al in 1588 aardappelen kweekte. In januari 1589 schreef hij aan Clusius dat hij de knollen geregeld at: voedzaam, maar met een nogal aardachtige smaak! Garet experimenteerde ook met de teelt en ontdekte dat de knollen slecht tegen wintervorst konden.
Ook Filips van Marnix van Sint Aldegonde hield zich bezig met het kweken van aardappelen. En wat blijkt uit een brief aan Clusius van 11 maart 1591? Marnix had het jaar voordien een knol uit Engeland had ontvangen, ongeveer zo groot als een raap. De onbekende schenker noemde hem pappos en verzekerde dat hij bijzonder lekker was. Marnix plantte hem in zijn kasteeltuin op West-Souburg, maar helaas: ook hier maakte de wintervorst een einde aan het experiment.
Of Marnix en Garet via hetzelfde Engelse botanische netwerk aan hun knollen kwamen, weten we niet. Maar hun correspondentie illustreert hoe de aardappel rond 1590 langs verschillende wegen Noord-Europa bereikte.
Clusius bracht al deze botanische kennis samen in zijn monumentale Rariorum plantarum historia (Over zeldzame planten), dat in 1601 bij Jan I Moretus in Antwerpen verscheen. Daarin beschreef hij de aardappel onder de naam ‘Papas Peruanorum’, vergezeld van een gedetailleerde houtsnede. Voor die illustratie liet hij een nieuwe afbeelding vervaardigen, hoewel hij al over verschillende aardappeltekeningen beschikte.
Wanneer kwam de aardappel op ons bord?
Hoewel de aardappel in de zestiende eeuw al werd gegeten, duurde het nog geruime tijd voordat hij een vaste plaats in onze dagelijkse voeding veroverde. In Zuid-Europa werden aardappelen al vroeg als voedsel gebruikt. En zoals de brieven van James Garet aantonen, werden ze ook in Engeland rond 1589 al gegeten. Maar voorlopig bleef de plant in Noord-Europa vooral een bijzonderheid die circuleerde onder botanici, verzamelaars en tuinliefhebbers. In de zeventiende eeuw begon de aardappel ook in Vlaanderen zijn weg naar de landbouw te vinden. Er zijn aanwijzingen voor veld teelt vanaf het midden van die eeuw. Vooral in de achttiende eeuw kende de aardappelteelt een sterke uitbreiding. De knol was voedzaam, relatief goedkoop en leverde op een beperkte oppervlakte een aanzienlijke oogst op. Een ideaal gewas dus om in tijden van hongersnoden de steeds groeiende bevolking te voeden. En dat is precies wat er zou gebeuren in de 18e eeuw. Tegen dan was de aardappel in grote delen van onze streken uitgegroeid tot een belangrijk basisvoedsel, vooral voor de gewone bevolking.
Bronnen
Florike Egmond, The World of Carolus Clusius: Natural History in the Making, 1550–1610 (2010), p. 202–203.
Kasper van Ommen (red.), The Exotic World of Carolus Clusius (1526–1609) (2009), met inleidend essay van Florike Egmond.
Carolus Clusius, Rariorum plantarum historia, Antwerpen, Officina Plantiniana, Jan I Moretus, 1601.
Filips van Marnix aan Carolus Clusius, 11 maart 1591, uitgegeven door A.A. van Schelven, Brieven van Marnix aan Carolus Clusius (1948).
Opmerkingen